Bugün Paris’in tarihî ve edebî değeri yüksek yapılarından birini, Avrupa edebiyatında gerçekçi romanın kurucularından sayılan Honoré de Balzac’ın evini geziyoruz. Burası, tıpkı Victor Hugo’nun Place des Vosges’daki evi gibi, Paris’e gittiğinizde ücretsiz ziyaret edebileceğiniz müzelerden biri.
Bu evi gezi programımıza eklememizin bir başka önemli nedeni daha var: Bahçesinden baktığınızda Türk bayrağımızı görebiliyorsunuz.
Oraya geleceğim; ama önce Balzac…
Balzac kimdir?
Honoré de Balzac, 1799’da Tours’da doğdu, 1850’de Paris’te öldü.
Onun romanlarında yalnızca kişiler değil; evler, sokaklar, mobilyalar, giysiler ve hatta paranın kendisi bile neredeyse birer karakter gibi yaşar.
Balzac’ın en büyük eseri İnsanlık Komedyası – La Comédie humaine adı altında topladığı dev roman dünyasıdır. Dante’nin İlahi Komedya’sına karşılık, gökyüzünü değil yeryüzünü; kutsal olanı değil insanı anlatmak istemiştir. Bu eserlerde Napolyon sonrasının Fransız toplumunu adeta bir toplum bilimci gibi inceler:
Zenginleşme hırsını, sınıf atlama arzusunu, paranın insan ilişkileri üzerindeki etkisini, aile içindeki çıkar çatışmalarını, Paris’in insanları kendine çeken ve sonra öğüten yapısını anlatır.
Romanlarının özelliği
Romanlarındaki bazı kişiler başka kitaplarda yeniden karşımıza çıkar. Bir romanda genç ve yoksul gördüğümüz bir karakteri, başka bir romanda zenginleşmiş, sınıf atlamış ya da bütün değerlerini kaybetmiş hâlde bulabiliriz Bu yöntem, o dönem için son derece yenilikçiydi. Balzac yalnızca ayrı ayrı romanlar değil, içinde yüzlerce kişinin yaşadığı büyük bir edebiyat şehri kurmuştu.
Goriot Baba, Eugénie Grandet, Vadideki Zambak, Kibar Fahişelerin İhtişam ve Sefaleti ve Köylüler, Türkçede en çok bilinen eserleri arasındadır.
Balzac’ın Paris’teki evi
Bugünkü Maison de Balzac, Paris’in 16. bölgesinde, eski Passy köyünün sınırları içinde yer alıyor. Resmî adresi 47 Rue Raynouard; ziyaretçi girişi ise 49 numaradan yapılıyor.
Passy bugün Paris’in seçkin ve sakin mahallelerinden biri. Fakat Balzac’ın burada yaşadığı 1840’larda henüz Paris’in dışında sayılabilecek, bağların ve bahçelerin bulunduğu tenha bir yerleşimdi. Henüz Eyfel Kulesi bile yoktu.
Balzac bu eve 1840 yılında yerleşti ve 1847’ye kadar burada yaşadı. Üstelik kira sözleşmesi kendi adına değil, hizmetkârı Louise Breugniot adına düzenlenmişti. Balzac ise burada “Monsieur de Breugnol” adını kullanıyordu. Bunun nedeni romantik değil, oldukça Balzac’a özgüydü: Alacaklılarından saklanıyordu.
Mali sıkıntılar
Balzac, edebiyatta büyük başarı kazansa da hayatı boyunca mali sıkıntılarla boğuştu. Yayıncılık, matbaacılık ve farklı ticari girişimlere atıldı; fakat çoğunda zarar etti. Kazandığından daha fazlasını harcadı, borçlarını kapatmak için daha çok yazdı, daha çok yazabilmek için kahveye ve uykusuz gecelere sığındı. Bir bakıma borçları onu yazmaya, yazdıkları da daha büyük bir hayat sürmeye zorluyordu.
İki kapılı ev ve kaçış hikâyesi
Evin bulunduğu arazi eğimlidir.
Burada küçük bir ayrıntı var. Bugün ziyaretçilerin 49 Rue Raynouard’dan girdikleri modern müze girişi, Balzac’ın kullandığı tarihî ana kapı değildir. Ziyaretçiler müze girişinden bahçe seviyesine inerek eve ulaşırlar. Balzac’ın yaşadığı dönemdeyse evin biri yukarıdaki Rue Raynouard’a, diğeri aşağıdaki Rue Berton’a açılan iki ayrı çıkışı vardı.
Bu ikinci çıkışın, Balzac’ın alacaklıları kapıya dayandığında evden fark edilmeden ayrılabilmesine imkân verdiği rivayet edilir.
Rue Berton bugün bile eski Paris duygusunu koruyan dar, sessiz ve taş döşeli bir geçit. İnsana, Balzac’ın evini modern Paris’ten ayıran görünmez bir zaman koridorunda yürüyormuş hissi veriyor.
Nasıl çalışırdı?
Balzac’ın çalışma yöntemi başlı başına bir yazı konusu olabilir. Genellikle erken uyur, gece yarısı kalkar ve uzun saatler boyunca beyaz keşiş cübbesine benzeyen bir sabahlıkla çalışırdı. Yorulduğunda koyu kahve içer, prova baskılarının üzerine durmadan eklemeler yapardı. Matbaaya gönderdiği metinler, yaptığı düzeltmeler yüzünden kimi zaman yeniden dizilmek zorunda kalırdı.
Onun için yazmak yalnızca ilham değildi; ağır, yorucu ve neredeyse bedensel bir işti.
Müzede görülebilecekler
Burası, özellikle edebiyat tutkunları için unutulmayacak bir ziyaret vadediyor. Müzenin tuvaletini bile yazmadan geçemeyeceğim. Kapısının güzelliği insanı hem şaşırtıyor hem gülümsetiyor. Bir yazar evinde insanın karşısına nerede nasıl bir estetik ayrıntının çıkacağı belli olmuyor. 😊
Balzac’ın ölümünden sonra eşyalarının önemli bir bölümü dağıldığı için ev, her odası eksiksiz korunmuş klasik bir “yazarın yaşadığı günkü hâliyle ev müzesi” değildir. Buna rağmen koleksiyonda çok değerli parçalar bulunuyor:
Balzac’ın çalışma masası ve sandalyesi,
Kahve takımı ve çaydanlığı,
Ünlü, gösterişli bastonu,
El yazmaları ve düzeltilmiş prova baskıları,
İlk baskılar,
Mektuplar, portreler ve gravürler,
İnsanlık Komedyası karakterlerini ve dünyasını gösteren eserler.
Bugün burası Balzac’ın Paris’te yaşamış olduğu evler arasında ayakta kalan tek konut.
Paris Belediyesi evi 1949’da satın aldı ve yapı daha sonra müzeye dönüştürüldü. Bahçesi, müzesi ve içindeki Rose Bakery kafesi ziyaret edilebiliyor.
Bahçeden görünen Türk Bayrağı
Gelelim bayrağımızın öyküsüne.
Balzac’ın bahçesinin hemen karşısında, ağaçların arasından Türkiye’nin Paris Büyükelçiliği yerleşkesi görülüyor. Bayrağın bulunduğu tarihî yapının adı Hôtel de Lamballe.
Bu yapının geçmişi de en az Balzac’ın evi kadar ilginç:
Yapının tarihi birkaç yüzyıl geriye uzanıyor. 1783’te, Marie Antoinette’in yakın dostu Prenses de Lamballe tarafından satın alınıyor.
19. yüzyılda Doktor Émile Blanche’ın yönettiği seçkin bir psikiyatri kliniğine dönüştürülüyor. Gérard de Nerval, besteci Charles Gounod ve Guy de Maupassant gibi önemli sanatçılar burada tedavi görüyor.
Türkiye yapıyı 1946’da kiralıyor, 1951’de ise satın alıyor.
Günümüzde Hôtel de Lamballe, Türkiye’nin Paris Büyükelçisi’nin resmî ikametgâhı olarak kullanılıyor; büyükelçiliğimiz de aynı yerleşkede bulunuyor. Biz de bu sayede, Paris’in göklerinde dalgalanan bayrağımızı Balzac’ın bahçesinden görebiliyoruz.
Fotoğraflanan An
İki yapının arasında yalnızca daracık Rue Berton uzanıyor. Bir tarafta, alacaklılarından saklanırken Fransız toplumunun romanını yazan Balzac’ın mütevazı evi; diğer tarafta, kraliyet döneminden psikiyatri kliniğine, oradan Türkiye Cumhuriyeti’nin diplomatik temsilciliğine uzanan görkemli Hôtel de Lamballe…
Bahçeye çıkınca Fransız edebiyatının en büyük yazarlarından birinin evinden kendi bayrağımızı bizzat görmek gözlerimizi yaşartıyor. Açıyı doğru ayarladığımızda Türk bayrağıyla Eyfel Kulesi’ni aynı kareye sığdırmak mümkün oluyor. O fotoğrafı çektiğimiz anda, Paris bir yabancı şehir olmaktan çıkıp bize biraz daha yakınlaşıyor.
Gezintimiz bitince bahçedeki merdivenlerden yukarı çıkarak evin Rue Raynouard yönündeki eski çıkışına ulaşıyoruz. Burada dışarıya açılan kapı ahşap ve çok eski. Nereden açıldığını bulmak için epey uğraşıyoruz. Derken eski ahşap kapı aralanıyor. Balzac’ın da yaklaşık iki yüzyıl önce buradan sokağa çıktığını düşünmek bizi ürpertiyor.
Buradan sonra bizim yaptığımız gibi sola dönüp Rue Berton’a inen merdivenlerden devam edebilirsiniz. Merdivenlerin sonunda bir U çizerek Ankara Caddesi’ne (Rue d'Ankara) ulaşıp; bahçesinin ve binasının büyüklüğüyle insanı şaşırtan büyükelçiliğimize bir kez daha selam verebilirsiniz.
Son Söz
Balzac’ın evinin iki çıkışı vardı. Birini alacaklılarından kaçmak için kullandığı anlatılıyor. Bizse o gün evden hangi kapıyla çıktığımızdan çok, bahçesinden bakınca gördüğümüz manzarayı hatırlıyoruz: Bir tarafta Fransız edebiyatının büyük yazarı, diğer tarafta ağaçların arasından dalgalanan Türk Bayrağı… Paris bazen, birbirinden çok uzak görünen hikâyeleri daracık bir sokakta yan yana getiriyor.
Farkındalık ve sevgiyle kalın
Not: Maison de Balzac’ın kalıcı koleksiyonuna bireysel giriş ücretsiz. Ancak geçici sergiler için ayrıca ücret alınabilir. Müze, bahçe ve kafe pazartesi hariç salı–pazar günleri 10.00–18.00 arasında açık; son giriş 17.30. Gitmeden önce Maison de Balzac’ın resmî ziyaret sayfasını kontrol etmekte yarar var.
Kaynaklar:
Pariste.net web sitesi - Balzac’ın Evi – Maison de Balzac
Maison de Balzac – Resmî Müze Sitesi
Paris Turizm Ofisi – Maison de Balzac
Encyclopaedia Britannica – Honoré de Balzac
The Paris Review – “The Lawn Is Resting: A Visit to Balzac’s House”
T.C. Paris Büyükelçiliği – Büyükelçilik Tarihi ve Önceki Büyükelçilerimiz
